يکي از مواردي که تمام صاحبنظران و دعوتگران بر آن اتفاق نظر دارند اين است که

 اساس و ريشه رسالت تمام انبياء يکي است و آن عبارت است از داشتن اخلاص و

 توحيد در عبادت براي خداوند و کاشت بذر اخلاق نيکوو پسنديده در نفس، همانگونه

 که خداوند در قرآن مي فرمايد: (وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ)انبياء/

 25

به همين خاطر کلمه ي تزکيه و مشتقات آن ۵۹ بار در قرآن تکرار گرديده است.

تعريف تزکيه

همه ي آيات قرآني مربوط به تزکيه بيانگر دو نکته مهم است: پاکي از آلودگي وآماده شدن براي رشد و نمو در مسيرکمال. در واقع دل انسانها مانند انباري است که در اغلب انسانها گرد و غبار معصيت آن را فرا گرفته است و بايد پاک شود و اين کار نيز  نياز مند تزکيه است.

اهميت تزکيه

دو بعدي بودن انسان و قرار گرفتن در ميان دو بي نهايت (کمال و سقوط) نيازمند تربيت نفس و تزکيه درون است.

تمامي باورهايي که به آن اعتقاد داريم و اعمالي که آن را انجام مي داديم در نفس تاثير بسزايي دارند و اين تاثير به جايي مي رسد که قلبهايي که خداوند متعال آن را در جايگاه عقل و انديشه و آرامش و ايمان و مهرباني و رحمت و توبه قرار داده مي ميرد و يا مريض مي شود. خداوند مي فرمايند: (لَهُمْ قُلُوبٌ لاَّ يَفْقَهُونَ بِهَا) اعراف /179      (أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا) محمد/ 24

اما تنها درمان امراض قلبي تزکيه است که تزکيه باعث پاکي دلها مي شود همانگونه که خداوند مي فرمايد: (خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِم بِهَا) توبه/ 103 که در اينجا زکات را مايه پاکي انسان معرفي مي کند.

روش اسلام در اصلاح و تزکيه نفس بشري

شيريني ايمان

قرآن و سنت، حقيقت سعادت بزرگي که انسان در سايه آن آرامش مي يابد را براي انسان ها بيان کرده است. پيامبر اکرم فرمود: سه چيز در هرکس يافت شود، شيريني ايمان را چشيده است: اول خدا و رسولش را بيش از هرکس و هر چيز دوست بدارد، دوم اينکه انسان را تنها به خاطر خدا دوست داشته باشد و سوم اينکه از بازگشت به کفر متنفر باشد طوري که از افتادن درون آتش متنفر است.

پيامبر فرمود: کسي از شما ايمانش کامل نمي باشد مگر اينکه از پدر و مادر و فرزند و نفس خود و تمام مردم مرا بيشتر دوست بدارد.

قطع نمودن ريشه فساد

لازمه ي قطع ريشه ي فساد، نافرماني نفس اماره است، نفسي که صاحبش به معصيت و نافرماني و سرکشي و انحراف فرا مي خواند.

انسان بايد با اهل شرک و گناهکاران مخالفت ورزيده و مطيع امرو فرمان آنان نباشد و از ارتباط و نزديکي با آنان خودداري ورزد مگر زماني که بخواهد آنان را به سوي اسلام و فرمانبرداري خداوند دعوت کند.

تجديد ايمان

 اسلام از پيروانش مي خواهد دائما ايمانشان را تجديد کنند. چون ايمان همانند لباس کهنگي مي پذيرد. صحابه پيامبر چنين بوده اند و دست همديگر را مي گرفتند و به همديگر مي گفتند: اجلس بنا نومن ساعه

چنانکه از آيات قرآني و احاديث برمي آيد معلوم مي شود ايمان قابل ازدياد و نقصان است و اين امر مارا به تلاش در راه زياد کردن ايمان و جلوگيري از نقص و کوچک شمردن ايمان وا مي دارد.

علم و معرفت

 بدون شک بزرگترين عامل رشد ايمان علم و معرفت است. اوج علم و معرفت نيز در آگاهي نسبت به خداوند و شناخت اوست بزرگترين راه براي تحقق اين امر نيز شناخت آياتي است که حاوي صفات خدا هستند و نيز احاديث پيامبر که در اين باره روايت شده اند. يکي از بزرگان مي فرمايد: انسان هنگامي صفات الهي را درک نموده است که عکس العمل خود را نيز در برابرآن نشان دهد. مثلا قادر بودن خداوند مستلزم خشوع و ذلت در مقابل خداوند است.

شناخت نعمتهاي الهي

شناخت و ياد آوري نعمتهاي الهي در اصلاح نفوس و تزکيه و تقويت آنها کافي نيست، بلکه علاوه بر آن لازم است که عمل نيز اين علم و شناخت را همراهي کند. به اين طريق که نعمات خدا را در کارهايي که خدا آنها را دوست ندارد و در عصيان و نافرماني او صرف نکند و کسي مي تواند به اين مقام برسد که حکمت خدا در آفرينش تمام کائنات را ادراک کرده باشد و بداند که آفريدگان براي چه خلق شده اند.

توبه

وقتي که بارگناهان در قلب متراکم گردد و به صورت حالت و طبيعت در آيند و مانند پرده تاريک قلب را بپوشانند چنين قلبي، پاکي و سرشت اصلي خود را از دست مي دهد.

وخداوند مي فرمايد:( إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ) بقره/ 222

ياد آوري موت، حشر، قبر، جهنم و بهشت

هرگاه نفس مرتکب گناه گرديد از تسليم و توبه و بازگشت خودداري ميکند در اين صورت بر انسان واجب است، با ياد مرگ، قبر، قيامت، حساب و کتاب و جهنم و بهشت، نفس را مجبور به توبه نمايد. چون هنگامي که قلب ترس مرگ و قبر را به ياد مي آورد تحت فشار قرار مي گيرد و سعي مي کند جبران گذشته نمايد.

براي ياد آوري قبر لازم است که انسان دوستان و امثال خود را که مرده اند به خاطر بياورد و از يک يک آنان ياد کند و حالات افراد در حالات قبر را از ذهنش بگذراند.

پس لازم است که واقعا خود را براي چنين روزي آماده کرده و نيز تصور اينکه نامه اعمال در هنگام محاسبه به کدام دست داده شود و آن سرنوشت انسان را به بهشت يا جهنم تعيين مي کند موثر واقع می شود.

                               (    و آخر دعوانا ان الحمدلله رب العالمين  )

منبع:

۱-عقاید اسلامی سید سابق

۲-احیاء علوم الدین امام محمد غزالی

۳-چگونه ایمانمان را تقویت کنیم

۴-روش عملی تزکیه در پرتو قرآن وسنت

دکتر عمر سلیمان عبدالله الاشقر